ویدیویی در آپارات روند چاپ مقالات علمی مهندسی در حوزههای صنایع تولیدی را نشان میدهد. این نمودار رتبهی ۱۵ کشور برتر جهان در گسترهی سالهای ۱۹۹۶ تا ۲۰۲۵ میلادی را با مقایسهی تعداد انتشارات سالیانهی دانشگاهی نمایش میدهد.
ورود ایران به ۱۵ کشور برتر
تا سال ۲۰۰۸ میلادی، ۱۳۸۷ شمسی، خبری از ایران نیست. ایران پیش از این سالها در میان ۱۵ کشور برتر منتشرکنندهی محتوای علمی در حوزهی مهندسی صنعتی هیچ جایگاهی ندارد. اما در این سال و با تعداد ۵۹۱ مقالهی چاپی در سال، حدود یک دهم انتشارات سالیانهی رتبهی دوم جدول یعنی چین، وارد جمع ۱۵ کشور برتر میشود.
نگاهی به سایر کشورهای این جدول خالی از لطف نیست. اگر چه نگاه مهندسان به جهان عاری از لطافت و ریزهکاریهای انسانی و سیاه و سفید است، اما مهندسی همان حوزهای است که کشورها را پیش میراند. اگر در دوران صفویهی از عثمانی شکست خورده و بعد پیروز شدیم، هر دو رخداد میوهی مهندسی صنعتی بود. اگر در پایان دوران صفویه، زندیه و بعدها قاجار به شدت از غرب و اروپا عقب ماندیم، علت را جایی جز مهندسی نمیتوان جُست. اکنون نیز مهندسی کامپیوتر، هوش مصنوعی، صنعت ۴.۰، اینترنت اشیاء و حوزههای پیشرفتهی دیگر علوم مهندسی و فنی است که کشورها را به پیش میراند و شخصی چون رئیس جمهوری ایالات متحده به عنوان قدرت اول جهان، برای ملاقات با رئیس جمهوری چین به عنوان قدرت دوم، گروهی از مهندسان و مدیران ابرشرکتهای مهندسی چون متا، ایکس، پالانتیر و انویدیا را زیر بغل زده و همراه میبرد.
در ابتدای این ویدیو و در سال ۱۹۹۶ پنج کشور نخست منتشرکنندهی مقالات دانشگاهی مهندسی به ترتیب عبارت است از آمریکا، ژاپن، آلمان، انگلستان و کانادا. چین در این سال جایگاه ششم جهانی را داشته و کشورهایی چون ایتالیا، هندوستان، فرانسه و روسیه در رتبههای بعدی قرار دارند. در سال ۲۰۰۸ که ایران وارد جمع ۱۵ کشور برتر میشود شکل و شمایل رتبهبندی تا حدی دگرگون شده:
در این سال چین تا جایگاه دومی خود را بالا کشیده و با چاپ ۵۹۰۰ مقاله در سال پس از آمریکا با ۷۵۰۰ انتشار سالیانه میتازد. اندکی بعد خواهید دید که حقیقتا میتازد و رشد آن نرم و نرمال نیست.
در همین سال ژاپن، قدرت تکنولوژیک و صنعتی رو به افول شرق آسیا با ۳۰۰۰ مقالهی سالیانه روندی کاهشی داشته و پس از آن کشورهای صنعتی دیگری چون آلمان، هندوستان، انگلستان، فرانسه، کانادا و کره جنوبی قرار دارند. ایران در اواسط این سال ۶۶۲ مقاله چاپ کرده است و بالای سر خود استرالیا، برزیل و اسپانیا را میبیند.
پیشرفت ایرانیان، بهبود جایگاه جهانی، ارتقای رتبه علیرغم مهاجرت مولفان
در تمام این سالها هرگز روند مهاجرت مهندسانی که مقاله چاپ میکردند متوقف نشد. از قضا یکی از پیشرانههای این پیشرفت و ارتقای جایگاه جهانی ایرانیان، ولع انتشار مقالهی ISI به امید مهاجرت به کشورهای غربی از جمله ایالات متحده و اروپا بود. حدود سالهای ۲۰۰۸ میلادی کم کم نام کشورهایی چون کانادا نیز به عنوان مقاصد مهاجرتی ایرانیان موفق و ماهر مطرح میشد. اما این پیشرفت چشمگیر دانشگاهی که شاید گاه با پیشرفتهای صنعتی داخلی نیز گره میخورد، موتور محرکهی قدرتمند دیگری نیز داشت که در ادامه به آن خواهیم رسید.
ایران در سالهای پس از ۲۰۰۸ روند رو به رشد خود را با شتابی متعادل پی گرفت. در سال ۲۰۰۹ استرالیا و برزیل را پشت سر گذاشته و در سال ۲۰۱۰ کمی بر سرعت خود افزود. این سال همان سالی است که کشور چین به طور جدی از آمریکا جلو زد. ایران همچنان به طور نسبی یک دهم کشور چین مقاله چاپ میکرد.
در سال ۲۰۱۲ از تایوان، غول میکروچیپ جهان و سال بعد از اسپانیا جلو زدیم؛ این یعنی ایران به رتبهی ۱۱ جهانی رسیده بود.
به خاطر داشته باشید در سال ۱۹۹۶ کشور کانادا رتبهی پنجم جهانی را داشت. این کشور تا سال ۲۰۱۴ سقوط کرد و دقیقا در همسایگی کشور غیرصنعتی و جهان سومی ایران و در رتبهی ۱۰م قرار گرفته بود. جالب اینجاست که سقوط کشورهایی چون استرالیا و کانادا در همین جدول و پارامتر انتشار مقاله همزمان شده است با جذب حداکثری نیروی ماهر و مولف ایرانی و تسهیل جدی مهاجرت ایرانیان به این دو کشور.
ایران، تنها کشور مولف غرب آسیا، آفریقا و اروپای شرقی در میان ۱۵ کشور برتر مولف مقالات مهندسی، در سال ۲۰۱۶ بالاتر از کشورهایی چون کره جنوبی، روسیه، اسپانیا، کانادا و استرالیا در رتبهی ۹م ایستاد و در همین سال از کشور ابرقدرتی چون فرانسه نیز پیشی گرفت. در همین دوران روسیه نیز پس از دورهی افول به سرعت خوبی در تقویت جایگاه مهندسی خود رسیده بود. ایران در سال ۲۰۱۵ بود که از کانادا جلو زد، کانادا، همان دزد مهندسان ایرانی که پیشتر حرفش رفت.
در سال ۲۰۱۸ جهان شاهد نقطهی عطفی بود. ژاپن غول رو به افول از روسیه غول برخاسته از خواب جا ماند و این دو کشور به ترتیب ۲۶۹۰ و ۲۶۶۸ مقالهی تولیدی صنعتی در این سال به چاپ رساندند. ایران در همین سال ۲۱۰۰ مقاله و ۲۵ درصد عقبتر از این قدرتهای صنعتی بود. رتبهی این سالهای ایران را میتوان بهترین رتبه در تمام طول تاریخ کشور دانست. ایران کشور متحمل سنگینترین تحریمها، تازه از بند تحریمها رهایی جُسته و هنوز با هیولای ترامپ کامل روبرو نشده است. در همین سال بود که تحریمها مجدد و به شکلی خصمانهتر بازگشت و وضع زندگی ایرانی روز به روز ضربات سهمگینی خورد؛ ضرباتی که در ادامه و در ۲۰۲۲ آثار آن را کاملا در همین نمودار مهندسی و دانشگاهی نیز خواهیم دید.
افول یک قدرت نوظهور و در حال رُشد
حوالی سال ۲۰۲۰ چین مجدد خیز برداشت، این کشور اگرچه همچنان ۱۰ برابر ایران مقاله چاپ میکرد، اما حال دیگر ۲ برابر رتبهی دوم یعنی آمریکای ابرقدرت تالیف صنعتی داشت. این ماجرا از آنجا حائز اهمیتی مضاعف است که تالیف صنعتی چینی کاملا با تولید صنعتی این کشور پیوند دارد. در همین سالها نکتهی جالب توجه دیگر افول آمریکاست: روند چاپ مقالات تولیدی ایالات متحده نزولی است.
این یعنی هر سال مقالهی کمتری نسبت به سال قبل از آن چاپ میکنند. آمریکایی که مقصد محبوب مهندسان ایرانی، هندی و چینی بوده است، شاید با سیاستهای سختگیرانهی مهاجرتی ترامپ که در دورهی دوم ریاست جمهوری او نیز دوباره برقرار شده است، دیگر رمقی برای کار دانشگاهی ندارد. جنگ داخلی رسانهای و مردمی آمریکا آثار خود را بر تحقیر دانشگاه و علم گذاشته است و شیر ورودی که سالیانه هزاران مولف قدرتمند، مستعد و پر از انگیزه را به خاک آمریکا میریخت دیگر بسته شده است. حتی ایلان ماسک هم نتوانست ترامپ را برای بازگشایی این شیر یا حداقل حفظ جریان معقولی برای آن قانع سازد و از دولت او جدا شد. در همین سالها هند نیز شتاب گرفت. شاید بتوان سیاستهای مهاجرستیز ایالات متحده را نیز به بازگشت نخبگان هندی و چینی به کشورهای خود یا عدم مهاجرت نسل جدید مربوط دانست.
اما ایران قصه و مسیر متفاوتی را رفت.
در سال ۲۰۲۱ هندوستان در انتشار مقالات مهندسی و صنعتی از ایالات متحده جلو زد، اما فاجعهی ایرانی در حوالی سال ۲۰۲۲ رقم خورد. اگر در همین سالها سری به دانشگاههای صنعتی ایران میزدید پدیدهای کاملا جدید مشاهده میکردید. بچهها همچنان برای مهاجرت و فرار از شرایط نامناسب اقتصادی انگیزه دارند، هنوز این انگیزه و این موتور به قوت خود کار میکند. اما موتور و پیشرانهای دست بالاتر و بالاسری حذف میشود.
مهاجرت اساتید
در این سالها و از ۲۰۲۲ تا انتهای ۲۰۲۵ که در این ویدیو آمار تا به همانجا هم میرسد، اساتید دانشگاههای صنعتی ایران شروع به مهاجرت کردند. این یعنی دانشگاههای صنعتی شریف، تهران، امیرکبیر، خواجه نصیر، علم و صنعت، اصفهان و شیراز با پدیدهای کاملا غریب و جدید روبرو بودند. اساتید در میانهی ترم دانشگاهی غیب میشدند و استادی دیگر مجبور بود بار آموزش دروس آنها را بر دوش گیرد. گاه این اساتید حتی بدون هیچگونه هماهنگی پیشینی و اطلاع به کارفرمایان خود ناگهان بلیت خریده و به دانشگاههای آمریکایی، کانادایی و اروپایی مهاجرت میکردند تا ادامهی مسیر علمی خود و البته ادامهی خدمترسانی خود را برای کارفرمایان خارجی دنبال کنند.
در سالهای پس از ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ رتبهی ایران به طور مرتب در این نمودار بدتر میشود و نرخ چاپ مقالات نیز شتابی نزولی می یابد. در پایان این ویدیو و در سال ۲۰۲۵ میلادی چین بیش از ۵ برابر ایالات متحده تالیف مهندسی و صنعتی دارد. این اتفاق سریع و پرشتاب میوهای دارد: دونالد ترامپ در اردیبهشت سال ۱۴۰۵ شمسی همچون خراجگزاری به دیدار شی جین پینگ میرود. کمتر از ۱۰ روز پس از آن و در همان ماه اردیبهشت این بار پوتین است که به دیدار شی جین پینگ در خاک چین میرود تا اعلام دوستی کند. روزنامههای روسی مسابقه میدهند و اعلام میکنند که چین ما را بیشتر دوست دارد.
پس از چین با حدود ۵۰ هزار مقالهی چاپی در سال ۲۰۲۵، هندوستان ۹۷۰۰، ایالات متحدهی آمریکا ۸۱۰۵، آلمان ۳۸۸۰، انگلستان ۳۴۳۸، کره جنوبی که روزگاری از ما عقب مانده بود ۳۰۲۶ تالیف آکادمیک صنعتی دارند.
حال ایران در رتبهی ۱۴م و با ۱۷۰۹ چاپ مقاله ایستاده، بالا سر خود همسایه خود را میبینید. ترکیه با ۱۰ مقاله بیشتر از ایران و البته با روندی رو به رشد پشت سر فرانسه، استرالیا و کانادا قرار دارد.
بررسی از جهان کمپرسور
